قيامت را تذكر مىدهد ، چون تقوا هرگز دست نمىدهد ، و معصيت هرگز اجتناب نمىشود ، مگر با يادآورى روز جزا ، هم چنان كه خود خداى تعالى فرمود : « إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّه لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ » . « 1 » و در اينكه از ميان همه اسماء قيامت كلمه حشر را انتخاب نموده و فرمود : * ( « أَنَّكُمْ إِلَيْه تُحْشَرُونَ » ) * اشاره لطيفى است به حشرى كه حاجيان دارند ، و همه در منا و عرفات يك جا جمع مىشوند و نيز اشعار دارد به اينكه حاجى بايد از اين حشر و از اين افاضه و كوچ كردن به ياد روزى افتد كه همه مردم به سوى خدا محشور مىشوند و « لا يغادر منهم احدا » و خداوند احدى را از قلم نمىاندازد . بحث روايتى در تهذيب و در تفسير عياشى از امام صادق ع روايت آورده‌اند كه در ذيل آيه : * ( « وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّه » ) * فرمود : اين تمام كردن حج و عمره واجب است . « 2 » و نيز در تفسير عياشى از زراره و حمران و محمد بن مسلم از امام باقر و امام صادق ع روايت كرده كه گفتند : ما از آن دو بزرگوار از كلام خداى تعالى كه مىفرمايد : * ( « وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّه » ) * پرسيديم ، فرمودند تماميت حج به اين است كه در آن رفث و فسوق و جدال نشود . « 3 » و در كافى از امام صادق ع روايت كرده كه در ضمن حديثى فرمود : منظور از تمام كردن حج و عمره اداى آن ، و هم اين است كه وقتى به احرام آن دو در آمدند از محرمات احرام بپرهيزند . « 4 » مؤلف : اين روايات منافاتى با آن معنايى كه ما براى اتمام كرديم ندارد چون واجب بودن حج و عمره و اداى آن همان اتمام آن است . و در كافى از حلبى از امام صادق ع روايت كرده كه فرمود : رسول خدا

--> ( 1 ) كسانى كه از راه خدا گمراه شدند عذابى سخت دارند بخاطر اينكه روز حساب را فراموش كردند . « سوره ص آيه 26 » ( 2 ) تهذيب ج 5 حديث 1593 و تفسير عياشى ج 1 ص 88 ( 3 ) تفسير عياشى ج 1 ص 88 حديث 225 ( 4 ) فروع كافى ج 4 ص 265